جام جم آنلاین: مقام معظم رهبری در پیام مهم خود به نخبگان جامعه در رشته‌ها و عرصه‌های گوناگون فرمودند:
▪️اگر تا قبل از مقطع کنونی و جنگ تحمیلی سوم، خیزش جدید علمی، توصیه‌ای لازم و ضروری برای نخبگان بود، تجربه دو جنگ اخیر به همه ثابت کرد که این خیزش علمی جدید بایستی عمیق و پرشتاب باشد.
▪️برای این مقصود لازم است علاوه بر مسئولان دستگاه‌ها و مراکز علمی، تحقیقاتی و فناوری، یکایک نخبگان و فرزانگان ایران عزیز به مأموریت اصلی خود در ساخت آینده شکوهمند ایران اسلامی و پیشرفت و آبادانی آن اهتمام ورزیده و نکات زیر را مورد توجه قرار دهند:
🔹اولا ــ برای رشد علوم پایه و #علوم_انسانی در کشور برنامه جدی و عملی دقیق وجود داشته باشد. رشد و توسعه علوم پایه از قبیل فیزیک، شیمی، علوم زیستی، و ریاضی به‌عنوان پایه‌های اصلی سایر علوم و فناوری‌های کاربردی، پیشران پیشرفت علمی و فناوری کشور است.
▪️هر ملتی که به جایی رسیده، از علوم پایه رسیده و کشور بدون توسعه در این علوم، همواره عقب می‌ماند.
🔹ثانیاً ــ تمرکز بر حقایق کشف‌نشده، مرزشکنی در علوم پایه و مسابقه دائمی برای حل مسائل حل‌نشده معروف در این علوم خصوصا ریاضیات به‌عنوان یک هدف و مقصد، مستمرا مورد توجه قرار گیرد.
🔹ثالثا نقطه کلیدی در خیزش علمی، خلاقیت و #نوآوری است. میدان دادن به خلاقیت و تخیل مثبت که عنصر اصلی رشد و گشایش در همه یا عمده علوم است، شجاعت علمی برای ابداع و خلق و ابتکار و افزایش اعتماد به نفس شخصی و ملی برای تجربه کردن راه‌های نو و نرفته، بسیار لازم و مفید است. در نظر گرفتن مشوق‌های قابل قبول و جذاب برای هر کسی که بتواند خلاقیتی کارساز ارائه کند، در زمینه‌سازی این مسأله مؤثر است.
🔹رابعا خوداتکایی در حل مسائل علمی، فراهم کردن زیرساخت‌ها و رفع گلوگاه‌های فناوری برای کنشگری و عمل فراسرزمینی، ترکیبی از استحکام ساخت درون برای افق‌‌گشایی در سطح جهانی را ایجاد می‌کند.
🔹خامسا میدان دادن به استعداد نخبگان رشته‌های تجربی و عملی ازجمله در اتصال صنعت به دانشگاه از آغازین سال‌های دانشجویی و تسهیل کسب‌وکارهای دانش‌بنیان، نقش مهمی در به‌کارگیری دانش و #رشد_نخبگان دارد.
▪️اگر این مسیر به‌درستی پیموده شود، مرکز ثقل و کانون‌های دانش خصوصا بعضی از انواع علوم پایه به‌تدریج از کشورهای غربی به ایران خواهد آمد و کشور در سال‌هایی نه‌چندان دور به #مرجعیت_علمی و فناوری تبدیل شده و هدف پیش‌گفته رهبر حکیم و شهیدمان اعلی‌الله‌مقامه‌الشریف در مورد تبدیل‌شدن فارسی به یکی از زبان‌های مرجع علمی دنیا محقق خواهد شد. (۴/۸/۱۴۰۵)
برای تبدیل این پنج محور راهبردی به یک برنامه اقدام و عملیاتی با هدف تحقق مرجعیت علمی و کنشگری شتابان نخبگان، راهبردهای عملی، سازوکارها و شاخص‌های تحقق هر محور به شرح زیر پیشنهاد می‌گردد:
1. برنامه‌ریزی راهبردی برای توسعه و جهش علوم پایه و علوم انسانی
مسأله: غفلت از رشته‌های بنیادین به‌دلیل دیربازده بودن اقتصادی و کمبود جذابیت برای نخبگان برتر.
راهبردهای عملی:
ایجاد نظام حمایت ویژه و پایدار نخبگانی: اعطای «بورسیه‌های ملی پیشرانی» به رتبه‌های برتر آزمون‌های سراسری و المپیادها که وارد علوم پایه (ریاضی، فیزیک، شیمی، زیست‌شناسی) و علوم انسانی راهبردی (فلسفه، جامعه‌شناسی، اقتصاد سیاسی، حقوق بین‌الملل) می‌شوند؛ مشروط به تضمین آینده شغلی، پژوهانه مستقل و عضویت پیوسته در بنیاد ملی نخبگان.
تاسیس مؤسسات مطالعات پیشرفته: راه‌اندازی مراکز تحقیقاتی متمرکز، مستقل از دیوان‌سالاری سنتی دانشگاه‌ها، با الگوی نهادهای ویژه نظریه‌پردازی، پژوهش‌های ژرف و بین‌رشته‌ای میان علوم پایه و علوم انسانی.
هم‌افزایی علوم پایه با علوم انسانی و اسلامی: تعریف کلان‌پروژه‌های مشترک میان علوم شناختی، علوم پایه و معرفت‌شناسی بومی برای مدل‌سازی رفتاری و پدیده‌شناسی جامعه در شرایط رویارویی تمدنی.
شاخص ارزیابی: سهم پذیرش داوطلبان برتر در علوم پایه و انسانی، حجم پژوهانه‌های اختصاص‌یافته به طرح‌های بنیادین نسبت به بودجه تحقیق و توسعه .
2. مرزشکنی، تمرکز بر حقایق کشف‌نشده و حل مسائل هزاره (حل‌نشده)
مسأله: مقاله‌محوری کم‌اثر و دنباله‌روی از خطوط پژوهشی روزمره نهادهای غربی بدون تمرکز بر مسائل بنیادین.
راهبردهای عملی:
طراحی جایزه‌ها و چالش‌های ملی
حل مسائل مرز دانش: تعریف سازوکاری رسمی شبیه به چالش‌های مسابقه‌ای در علوم پایه با جوایز ارزنده ملی، ارتقای ویژه هیات‌علمی و کرسی استادی مادام‌العمر برای حل مسائل باز ریاضی، فیزیک نظری و زیست‌شناسی مولکولی.
تحول در نظام ارتقاو پاداش علمی: کنار گذاشتن الزام چاپ مقالات کمی (تعداد مقاله) برای دانشمندان حوزه مرز دانش و جایگزینی آن با ارزیابی کیفی، عمق ایده، و پیشرفت گام‌به‌گام در حل مسائل باز شناخته‌شده جهانی.
دیپلماسی علمی غیرمتمرکز با دانشمندان مستقل جهان: شبکه‌سازی متمرکز با ریاضی‌دانان و پژوهشگران مستقل خارجی و جذب پسادکتری‌های بین‌المللی برای شکستن انحصار اطلاعاتی آزمایشگاه‌های غربی.
شاخص ارزیابی: ثبت نظریات بدیع، حل مسائل باز تاریخی، و ارجاعات کیفی در تراز اول دانشمندان جهانی.
۳. نهادینه‌سازی خلاقیت، شجاعت علمی و ریسک‌پذیری پژوهشی
مسأله: محافظه‌کاری آکادمیک، ترس از شکست و حاکمیت قالب‌های استاندارد و صلب اداری بر ذهن پژوهشگران.
راهبردهای عملی:
تأسیس «بانک ایده‌های متهورانه و پرریسک» تخصیص ۱۰ تا ۱۵ درصد بودجه پژوهشی دانشگاه‌های مادر به ایده‌هایی که احتمال شکست بالا دارند اما در صورت موفقیت، انقلابی علمی ایجاد می‌کنند؛ بدون بازخواست اداری در صورت عدم دستیابی به نتیجه پیش‌بینی‌شده.
رفع سانسور فکری در روش‌شناسی و نظریه‌پردازی: ایجاد کرسی‌های مناظره و شجاعت علمی بدون لکنت و مصونیت دانشگاهی برای ارائه فرضیه‌های خلاف‌آمدِ عادت و ضدجریان‌های مرسوم غربی.
ترویج تخیل علمی در مدارس و مراکز پرورش استعدادهای درخشان (سمپاد): اصلاح رویکرد آموزش از حافظه‌محوری و تست‌زنی به حل مسأله معکوس، طراحی ذهنی، و پژوهش‌های کنجکاوی‌محور از سنین پایه.
شاخص ارزیابی: تعداد پروژه‌های نوظهور و غیرمتعارف مورد حمایت، میزان نوآوری در روش‌های تدریس و پژوهش.
۴. خوداتکایی، حل گلوگاه‌های فنی و کنشگری فراسرزمینی
مسأله: وابستگی در ابزارها و تجهیزات راهبردی آزمایشگاهی، و محدود ماندن اثرگذاری نخبگان در مرزهای داخلی.
راهبردهای عملی:
بومی‌سازی تجهیزات آزمایشگاهی پیشرفته (ساخت ابزار دانش): حمایت مستقیم از شرکت‌های طراحی و ساخت ادوات آزمایشگاهی های‌تک (میکروسکوپ‌های الکترونی، طیف‌سنج‌ها، اتاق‌های پاک، سنسورهای کوانتومی)؛ دانشمند بدون ابزار پیشرفته نمی‌تواند مرزشکنی کند.
کنشگری شبکه‌ای در کشورهای هم‌پیمان و جنوب جهانی: تأسیس آزمایشگاه‌ها و کارگروه‌های مشترک منطقه‌ای (اوراسیا و جهان اسلام) و ایجاد پایگاه‌های تبادل دانش و فناوری در آمریکای لاتین و آفریقا برای دور زدن تحریم‌های علمی غرب.
حل گلوگاه‌های راهبردی امنیت ملی: نگاشت دقیق چالش‌های گلوگاهی کشور (انرژی، پدافند زیستی، مواد نوترکیب، امنیت سایبری) و سپردن مدیریت اتاق‌های فکر و مأموریت‌های فناورانه به هسته‌های نخبگانی جوان و مستقل.
شاخص ارزیابی: کاهش وابستگی به تجهیزات وارداتی تحریمی، تعداد دفاتر و آزمایشگاه‌های مشترک فعال در خارج از کشور، سهم درآمد حاصل از صادرات خدمات علمی-مهندسی.
۵. پیوند زودهنگام دانشگاه با عرصه کاربرد و جهش کسب‌وکارهای دانش‌بنیان
مسأله: انتزاعی ماندن آموزش در دانشگاه، فاصله زیاد میان محفوظات درسی و نیاز واقعی صنایع و مهاجرت ناشی از احساس بی‌اثری.
راهبردهای عملی:
الگوی «آموزش در میدان» از دوره کارشناسی: اجباری‌شدن واحدهای کارآموزی عمیق )کوآپ / Co-op (، به‌گونه‌ای که دانشجو حداقل یک سال تحصیلی را در پروژه‌های واقعی صنعتی، معادن، کشاورزی مدرن یا مجموعه‌های فناور سپری کند و بخشی از پایان‌نامه الزاماً حل معضلی از همان محیط باشد.
تسهیل مقررات تاسیس (شرکت‌های زایشی دانشگاهی): اعطای سهم سهام‌داری به دانشجویان و اساتید مخترع، به رسمیت شناختن دارایی فکری و ثبت اختراع به‌عنوان سرمایه اولیه شرکت، و حذف امضاهای طلایی در اخذ مجوزها و مالیات سال‌های نخست.
ایجاد کنسرسیوم‌های تقاضامحور میان صنایع مادر و دانشگاه‌ها: الزام صنایع سنگین، پتروشیمی‌ها، خودروسازی و داروسازی به واسپاری تحقیق و توسعه خود به هسته‌های دانش‌بنیان نوپا ذیل دانشگاه‌ها از طریق مشوق‌های قوی مالیاتی (اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه).
شاخص ارزیابی: تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان نوپا که توسط دانشجویان یا فارغ‌التحصیلان جدید تأسیس شده‌اند، درصد پایان‌نامه‌های معطوف به حل نیازهای احصاءشده صنعت.
چشم‌انداز پیاده‌سازی:
تحقق این راهبردها ساختار علمی کشور را از حالت «انفعالی و تقلیدی» به موضع «ابتکار، تولید معنا و مرجعیت جهانی» منتقل می‌کند؛ نقطه‌ای که زبان، مفاهیم و دستاوردهای علمی ایران به مرجع و مقصد فرزانگان جهان بدل خواهد شد.
همراه با رضا فیاضی، بازیگر خاطرهساز تلویزیون
درخشان: قرمزها در هماهنگی بین خطوط سهگانه مشکل دارند
